Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Η Τιμή και το Χρήμα: Εργασίες
1η Εργασία:
Εντοπίστε πληροφορίες (κείμενα,
εικόνες, φωτογραφίες κ.ά.) και από άλλες πηγές για το κοινωνικό πλαίσιο του έργου
Συγκρίνετε τα στοιχεία
που βρήκατε με τα δεδομένα της νουβέλας
2η Εργασία
Εντοπίστε πληροφορίες (κείμενα,
εικόνες, φωτογραφίες κ.ά) και από άλλες πηγές για το χώρο που εκτυλίσσεται η
υπόθεση του έργου
Συγκρίνετε τα στοιχεία
που βρήκατε με τα δεδομένα της νουβέλας
3η Εργασία
Σχηματίστε ένα σχεδιάγραμμα που να παρουσιάζει την
ψυχολογική πορεία της Ρήνης
Ποια είναι η γνώμη σας για την τελική επιλογή της Ρήνης;
Σήμερα συναντάμε ανάλογα περιστατικά και επιλογές όπως
αυτό της Ρήνης;
1. Το κοινωνικό-ιστορικό πλαίσιο του έργου
Α)
Η κοινωνία
Το έργο Η τιμή και το χρήμα διαδραματίζεται στην
Κέρκυρα του 19ου αιώνα και η εικόνα της κοινωνίας αυτής απεικονίζεται ανά- γλυφα
μέσα στο έργο. Τα χαρακτηριστικά της είναι τόσο η γραφική όψη μιας παλαιότερης
εποχής όσο και η νοσηρή όψη μιας διεφθαρμένης κοινωνίας. Ο κοινωνικός βίος
διαφαίνεται μέσα από τις συζητήσεις των εργατών στην ταβέρνα με τα τραγούδια
της αγάπης και του πόνου της απλής ζωής, τα αγνά ειδύλλια, την αλληλεγγύη των
ανθρώπων και τις κυριακάτικες συναντήσεις των γυναικών με τις αναφορές στις
απλές καθημερινές έγνοιες (σ. 33, 45). Θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι είναι
μια κοινωνία απλοϊκή, που όλα της τα προβλήματα σκεπάζονται από τους ήχους της
μουσικής. «Οι δύο συντρόφοι του ’καναν ο ένας σιγόντο, ο άλλος αμπάσσο· και
στες τελευταίες νότες όλη η ταβέρνα τον εσυνόδεψε σε διάφορες φωνές, βαστώντας
στα τελευταία για πολλήν ώρα το ίσιο».
Παράλληλα
αναδύεται η άλλη όψη με την πολιτική διαφθορά, την ύπαρξη κοινωνικών τάξεων,
την άνιση κατανομή του πλούτου, την καταφυγή στην παρανομία και την ηθική
διαφθορά, τη χρησιμοποίηση των προσωπικών διασυνδέσεων με σκοπό την
εκμετάλλευση της πολιτικής κατάστασης και το κυνήγι του κέρδους.
Στο πολιτικό επίπεδο βλέπουμε να υπαινίσσονται η
κάλυψη των παρανομιών των ευνοούμενων πολιτών από τους πολιτικούς (σ.26,29,34),
οι καταχρήσεις του δημοσίου χρήματος (σ. 30), η οικονομική αφαίμαξη της χώρας με
την επιβολή δυσβάσταχτων φορολογιών. Στο επίπεδο της κοινωνίας ο λαός
διαχωρίζεται σε δύο κοινωνικές τάξεις, την ανώτερη τάξη των πλούσιων
αριστοκρατών και την κατώτερη των φτωχών ανθρώπων του λαού, με έντονα καθορισμένα
όρια που δεν επιτρέπουν επιμειξίες (σ.28), οι οποίες θεωρούνται ντροπή και
ξεπεσμός. Η μόνη περίπτωση στην οποία επιτρέπεται ο γάμος ανάμεσα σε άτομα
διαφορετικών τάξεων είναι όταν το άτομο από την κατώτερη τάξη έχει μεγάλη
οικονομική επιφάνεια (σ. 31). Συχνά οι φτωχοί αναγκάζονται να καταφεύγουν στην παρανομία,
με πιο συχνή μορφή το λαθρεμπόριο, για να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες ή τα χρέη
τους. Γενικά επικρατεί η ηθική διαφθορά με σκοπό την αντιμετώπιση των
οικονομικών αδιεξόδων ή την αποκατάσταση της «τιμής».
Το κοινωνικό αυτό πλαίσιο με τις συγκεκριμένες
οικονομικές ανάγκες και κοινωνικούς θεσμούς φαίνεται να καθορίζει τη ζωή, την ηθική
αντίληψη και τη συμπεριφορά των ανθρώπων που βρίσκονται δέσμιοι σ’ αυτό.
Αποτέλεσμα είναι το πλαίσιο αυτό του κοινωνικού περίγυρου να αποτελεί και την
αιτία της δυστυχίας τους.
@
Εργασία:
Εντοπίστε πληροφορίες (κείμενα,
εικόνες, φωτογραφίες κ.ά.) από άλλες πηγές για το κοινωνικό πλαίσιο του έργου
Συγκρίνετε τα στοιχεία
που βρήκατε με τα δεδομένα της νουβέλας
Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Η Τιμή και το Χρήμα: Εργασίες
1. Το κοινωνικό-ιστορικό πλαίσιο του έργου
Β)
Ο χώρος του διηγήματος
Στο έργο Η τιμή και το
χρήμα ο Θεοτόκης περιγράφει με πιστότητα τους ανθρώπους και την ατμόσφαιρα του
Μαντουκιού, στο οποίο διαδραματίζεται το διήγημα. Μέσα από το έργο σπαρταρά
τόσο αληθινή η ζωή του Μαντουκιού, ενός παραθαλάσσιου προαστίου της Κέρκυρας,
με κατοίκους ναυτικούς, παλικαράδες και λαθρέμπορους την εποχή που η Ήπειρος
ήταν τουρκική. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή του κόσμου σε μια συγκεκριμένη
στιγμή τηςμέρας στο απόσπασμα:
«Κάθε βράδι πολλοί
μαστόροι που ασκόλαιναν από το έργο τους ερχόνταν από τη χώρα στο προάστιο:
χτιστάδες με τα παλιά ξερά μισοκάπελά τους, τα ρούχα τους, τα ποδήματά τους
ασβεστωμένα· μαραγγοί με τες καθημερνές τους φορεσιές· εργάτες από τα διάφορα
εργοστάσια σκεφτικοί, λιγνοί, και σαν αλαλιασμένοι από τους κρότους της
μηχανής· ξυπόλυτοι χαμάληδες, βαρκάρηδες, χωριάτες, κι άλλοι αθρώποι κάθε
τέχνης· κ’ είχε αυτήν την ώρα ο δρόμος ζωή, γιατί κιόλας επηγαινοερχόνταν πολλά
αμάξια και κάρα της εξοχής και της χώρας. Άλλοι επήγαιναν σπίτι τους, άλλοι
στην ταβέρνα για να δειπνήσουν και να ξεφαντώσουν με τους συντρόφους τους.»
Επίσης ζωντανεύει και η ζωή της αγοράς της πόλης, του
Μαρκά, «ώστε οι Κερκυραίοι δεν αναγνωρίζουν μονάχα τους τύπους των λαθρεμπόρων
του Μαντουκιού, και τους ανθρώπους της ταβέρνας ή τον τρόπο που φερνότανε τότες
το αρχοντολόι προς το λαό, μα και ωρισμένα άτομα, πιστά ζωγραφισμένα, με τη
χαρακτηριστική φρασεολογία τους και άλλες ιδιότητές τους, τόσο που θαρρούν πως τα
βλέπουν και τ’ ακούνε ζωντανά, να μιλούν απέναντί τους».
Στο έργο
αναγνωρίζονται ακόμη γεγονότα που έγιναν και υπαινίσσεται ο Θεοτόκης, όπως το
πασάλειμμα ενός δικαστή στην αγορά και η υποστήριξη του λαθρεμπορίου από την
κυβέρνηση του Γεωργίου Θεοτόκη.
Το αφήγημα ξεκινά με τη γλαφυρή περιγραφή του
φτωχικού σπιτιού της ακούραστης σιόρα Επιστήμης. Η μάνα ξυπνά την κόρη της,
παρακινώντας την ν’ αρχίσει τις καθημερινές δουλειές του σπιτιού και το
μπλέξιμο των καλαθιών, που θα φέρει περισσότερα χρήματα στο ταμείο της
οικογένειας. Παρουσιάζεται η καθημερινή σκληρή ζωή των φτωχών ανθρώπων, όπως η
σιόρα Επιστήμη, που δουλεύει στο εργοστάσιο αλλά και η ριψοκίνδυνη δουλειά των
λαθρεμπόρων, που εκμεταλλεύονται την πολιτική κατάσταση και τη διαφθορά που
υπάρχει, για να πλουτίσουν. Στη συνέχεια αποδίδεται το ίδιο παραστατικά η
ατμόσφαιρα της ταβέρνας με τα τραγούδια και τα πειράγματα των θαμώνων κι αλλού
η απλή καθημερινή ζωή στα σοκάκια της πόλης με τις κουβέντες των απλών
γυναικών.
Η ρεαλιστική απεικόνιση του χώρου είναι
χαρακτηριστική, όταν ζωντανεύει η αγορά της πόλης με την πιστή περιγραφή της
συνάντησης του Αντρέα με τη μάνα της Ρήνης, τα σχόλια των εργαζομένων και των
περαστικών.
@ Εργασία
Εντοπίστε πληροφορίες (κείμενα,
εικόνες, φωτογραφίες κ.ά) από άλλες πηγές για το χώρο που εκτυλίσσεται η
υπόθεση του έργου
Συγκρίνετε τα στοιχεία
που βρήκατε με τα δεδομένα της νουβέλας
Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Η Τιμή και το Χρήμα: Εργασίες
3. Η
Ψυχογραφία στο έργο
Β) Η ψυχολογική πορεία της Ρήνης
Ο
Θεοτόκης με ένα αριστοτεχνικό τρόπο παρουσιάζει τις αλλαγές στην ψυχολογία των
προσώπων. Ιδιαίτερα η Ρήνη, που αποτελεί το κύριο πρόσωπο, παρουσιάζει μια
αξιοπρόσεχτη ψυχολογική πορεία.
Η Ρήνη αρχικά είναι η υποταγμένη κόρη που
φροντίζει τα μικρότερα αδέλφια της και το σπίτι ενώ παράλληλα εργάζεται για να
αυξήσει το εισόδημα της φτωχής οικογένειάς της.
Στη συνέχεια την παρατηρούμε να
είναι ερωτευμένη με τον ξεπεσμένο άρχοντα Αντρέα Ξη.
Γρήγορα όμως απογοητεύεται και
θυμώνει, όταν διαπιστώνει ότι αυτός εκβιάζει τη μάνα της, για να πάρει μεγάλη
προίκα και να ξεπληρώσει τους δανειστές του. Διαψεύδονται οι ελπίδες και οι
προσδοκίες της νέας κοπέλας, η οποία δυσαρεστείται έντονα, όταν επέρχεται ο
χωρισμός των δύο ερωτευμένων.
Η ίδια βρίσκεται μπροστά στην
επιλογή να ακολουθήσει τις κοινωνικές προσταγές και την εναλλακτική λύση του
γάμου με ένα άλλο νέο της τάξης της. Η θλίψη από την ταπείνωση, η πικρία και η
απογοήτευση της ηρωίδας εκφράζεται γλαφυρά στο μονόλογό της, που φανερώνει και
το δίλημμα της απόφασης για το μέλλον της. «Τι να κάμω; Όλοι οι άντρες είναι
όμοιοι· και μου το λένε όλοι: ο Αντρέας βέβαια θα μ’ αλησμόνησε. Από κείνο το
βράδυ ούτε τον είδα πια, ούτε τον άκου σα. Ήθελε και αυτός προικιά, κι αφού δεν
τα ’χα μ’ απαράτησε. Αυτά προτιμούσε και όχι εμένανε.» […] «Το φτωχόπαιδο, το
καημένο που μ’ εζήτησε, δεν ερώτησε για προικιά. […] Θα το πάρω».
Στη συνέχεια η Ρήνη όμως δεν
αναλαμβάνει δράση προς την κατεύθυνση της εναλλακτικής λύσης αλλά παραιτείται
μπροστά στη θέληση του Αντρέα, τον οποίο ακολουθεί στο σπίτι του παρά τους ενδόμυχους
φόβους της.
Η ικανοποίηση της Ρήνης από τη συμπεριφορά του
Αντρέα είναι παροδική, αφού ο ίδιος σύντομα την εγκαταλείπει. Η απογοήτευση της
Ρήνης και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς το νέο που αγαπά είναι προφανής στα λόγια
της: «Ω συμφορά μου πώς απατήθηκα!» «Έφταιξα εγώ που σ’ εμπιστεύτηκα· σ’ έλεγα
τίμιον άνθρωπο. κι αντίς, εγελάστηκα. Ας χαθώ».
Η απογοήτευση της Ρήνης όμως δεν
οδηγεί σε παραίτηση αλλά στη λήψη αποφάσεων, οι οποίες την μετατρέπουν από ένα
παθητικό υποκείμενο κατάστασης σε ένα ενεργητικό «υποκείμενο δράσης». Η Ρήνη θα
ζητήσει δουλειά στο εργοστάσιο όπου δούλευε η μάνα της και δέχεται την επίσκεψη
της σιόρα Επιστήμης, που αποφασίζει να προσφέρει περισσότερα χρήματα στον
Αντρέα. Στο σημείο αυτό παρουσιάζεται ως μια ευαίσθητη κόρη που αναζητεί σαν το
σπουργίτι τη στοργή της μητρικής αγκαλιάς.
Όταν τελικά η μάνα τραυματίζει το νέο, ο
οποίος δέχεται να την παντρευτεί με την απόκτηση του ποσού των χιλίων ταλάρων,
η ίδια αρνείται να τον παντρευτεί και αποφασίζει να ζήσει μια αυτόνομη και
ανεξάρτητη ζωή.
Αυτό που προκάλεσε την αντίδραση
της Ρήνης είναι η προσβολή της τιμής της από τον Αντρέα, ο οποίος έβαλε τα
χρήματα πάνω από την αγάπη. «Η άρνησή της να παντρευτεί τον Αντρέα σημασιοδοτεί
την εκδίκησή της που μπορεί να οριστεί ως ηθική αποζημίωση του προσβεβλημένου
με την τιμωρία του υβριστή». Η ίδια τώρα
τιμωρεί και πληγώνει τον Αντρέα, όπως πόνεσε κι αυτός προηγούμενα τη Ρήνη. Η
Ρήνη όμως δεν παραμένει στην εκδίκηση και την ανταπόδοση του πόνου που η ίδια
βίωσε. Με την απόφασή της επαναστατεί και έρχεται σε ρήξη με τις κοινωνικές
επιταγές και το ρόλο που αυτές προδιέγραφαν για τη γυναίκα, ιδιαίτερα την
κοινωνικά κατώτερη. Ανατρέπει τα κοινωνικά στερεότυπα και απελευθερώνεται
ηθικά, αφού η τιμή και η αξιοπρέπεια είναι γι’ αυτήν ανώτερες αξίες.
@ Εργασία
Σχηματίστε ένα σχεδιάγραμμα που να παρουσιάζει την
ψυχολογική πορεία της Ρήνης
Ποια είναι η γνώμη σας για την τελική επιλογή της Ρήνης;
Σήμερα συναντάμε ανάλογα περιστατικά και επιλογές όπως
αυτό της Ρήνης;
