Τα φύλα στη λογοτεχνία (και άλλες ιστορίες): Πρόχειρο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Λογοτεχνία Α' Λυκείου

4^Ο Γενικό Λύκειο Χαλκίδας                                    Σχολ. έτος 2012 – 13

Νεοελληνική Λογοτεχνία

Γραπτή δοκιμασία Α’ Τετραμήνου

Διάρκεια 2 διδακτικές ώρες

Ι. Κείμενο

Του Βασίλη

Ποιος είναι ο Βασίλης αυτού του δημοτικού τραγουδιού δεν είναι εξακριβωμένο. Μια παραλλαγή υποστηρίζει ότι είναι γιος παπαδιάς από τη Ραψάνη της Θεσσαλίας, άλλη αναφέρει ως πατρίδα του την Ελασσόνα. Με βάση τις παραλλαγές (τις διαφορετικές μορφές) του τραγουδιού ο ήρωας πρέπει να είναι κλέφτης στη Θεσσαλία γύρω στο 1800 μ.Χ. Το τραγούδι με φυσικό και απέριττο τρόπο μάς δείχνει τα συναισθήματα που οδηγούσαν, όσο διαρκούσε η τουρκοκρατία, τους γενναίους άνδρες να προτιμούν τον ελεύθερο βίο του κλέφτη στα βουνά.

"Βασίλη, κάτσε φρόνιμα, να γίνεις νοικοκύρης,                                              1

για ν' αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια κι' αγελάδες,                                         2

χωριά κι' αμπελοχώραφα, κοπέλια[1] να δουλεύουν.                                      3

-Μάννα μου εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης,                                        4

να κάμω αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν,                                           5

και να ’μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους[2].                    6

Φέρε μου τ’ αλαφρό[3] σπαθί και το βαριό[4] τουφέκι,                                    7

να πεταχτώ σαν το πουλί ψηλά στα κορφοβούνια,                                            8

να πάρω δίπλα τα βουνά, να περπατήσω λόγγους[5],                                        9

να βρω λημέρια των κλεφτών, γιατάκια[6] καπετάνων,                                  10

και να σουρίξω[7] κλέφτικα, να σμίξω τους συντρόφους,                              11

που πολεμούν με την Τουρκιά και με τους Αρβανίτες."                                 12

Πουρνό[8] φιλεί τη μάννα του, πουρνό ξεπροβοδειέται[9].                             13

"Γεια σας βουνά με τους γκρεμνούς, λαγκάδια με τις πάχνες[10]!                 14

- Καλώς το τ’ άξιο το παιδί και τ’ άξιο παλληκάρι.»                                       15

ΙΙ. Ασκήσεις

1.        Τρεις βασικές κατηγορίες των δημοτικών τραγουδιών είναι

α. τα Ακριτικά,

β. οι Παραλογές και

γ. τα Ιστορικά δημοτικά τραγούδια.

Σε ποια κατηγορία εντάσσεται το παραπάνω δημοτικό τραγούδι; Αιτιολογήστε την απάντησή σας με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο και λαμβάνοντας υπόψη και το εισαγωγικό σημείωμα.

Μονάδες 12

2.            α. Να εντοπίσετε ένα παράδειγμα ισομετρίας στο ποίημα. Αιτιολογήστε την επιλογή σας.

Η αρχή της ισομετρίας. Κάθε μετρική ενότητα (ημιστίχιο, στίχος,  δίστιχο ή τρίστιχο) περιέχει ένα ολοκληρωμένο νόημα. Στους στίχους δηλαδή των δημοτικών τραγουδιών αποκλείονται οι διασκελισμοί. Δε θα συναντήσουμε λ.χ. ποτέ στίχους, όπου το νόημα να πηδάει στην επόμενη μετρική ενότητα, σαν κι αυτούς:

Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε

την πίκρια της ζωής. Όντας βυθίσει

ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήσει...

(Λ. Μαβίλης, Λήθη)

β. Να εντοπίσετε ένα παράδειγμα λιτού – πυκνού λόγου στο ποίημα. Αιτιολογήστε την επιλογή σας.

Ο λιτός και πυκνός λόγος είναι βασικό χαρακτηριστικό του δημοτικού τραγουδιού. Αποφεύγονται δηλαδή οι μακρηγορίες, τα επίθετα είναι ελάχιστα (συνήθως «χαρακτηριστικά») και ο λόγος συγκροτείται κυρίως με ουσιαστικά και ρήματα:

Σαρανταπέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες

γεφύρι -ν- εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.

Μονάδες 6 + 6 = 12

3.       Αφηγηματικοί τρόποι: Στην ποίηση γενικά και στα δημοτικά τραγούδια ειδικότερα  συναντάμε ως αφηγηματικό τρόπο άλλοτε μόνο αφήγηση (Βλέπε: Ο θάνατος του Διγενή, α’ παραλλαγή) άλλοτε μόνο διάλογο και πιο συχνά συνδυασμό αφήγησης και διαλόγου (Όπως, για παράδειγμα στο ποίημα Της νύφης που κακοπάθησε). Ποιος αφηγηματικός τρόπος κυριαρχεί στο παραπάνω ποίημα. Τι πετυχαίνει ο ποιητής με αυτή του την επιλογή; 

Μονάδες 16

4.      Τα δημοτικά τραγούδια αποτελούν έκφραση ενός πολιτισμού στον οποίο οι άνθρωποι είχαν πολύ στενή σχέση με τη φύση. Πώς παρουσιάζεται η σχέση ηρώα (Βασίλη) και φύσης στο παρόν ποίημα;

Μονάδες 15

5.       Χαρακτηρισμός προσώπου με «έμφυλα κριτήρια»

Ένα από τα δύο πρόσωπα του ποιήματος είναι η μάνα του Βασίλη.

Ανταποκρίνεται στον κοινωνικό της ρόλο ως μητέρας, συμφωνεί με τα στερεότυπα που επικρατούν για το φύλο της; (Η κοινωνία στην οποία ζει είναι μια τουρκοκρατούμενη (σκλαβωμένη) ελληνική παραδοσιακή, αγροτική κοινωνία του 1800 μ.Χ.)

Μονάδες 15

6.      Χαρακτηρισμός προσώπου με κριτήρια ηρωισμού

Ποια  χαρακτηριστικά, ιδιότητες, αποφάσεις, σκέψεις, πράξεις του πρωταγωνιστή (του κεντρικού λογοτεχνικού ήρωα) δείχνουν ότι αυτός είναι ή μπορεί να γίνει ήρωας;

(Από πού φαίνεται ο «ηρωισμός» του πρωταγωνιστή;)

Μονάδες 30

                                                            

---

[1] Κοπέλι: εδώ σημαίνει υπηρέτης

[2] Γερόντοι: εδώ σημαίνει τους πλούσιους  Έλληνες, τους κοτζαμπάσηδες

[3] Αλαφρό: ελαφρό

[4] Βαριό:  βαρύ

[5] Λόγγος: πυκνό θαμνώδες δάσος: Zώα του βουνού και του λόγγου.

[6] Γιατάκι: το στρώμα, το κρεβάτι και γενικά το μέρος όπου κοιμάται κάποιος.

[7] Σουρίξω: σφυρίξω

[8] Πουρνό: πολύ πρωί

[9] Ξεπροβοδειέμαι:  συγγενείς και φίλοι με συνοδεύουν  καθώς  φεύγω από το σπίτι και μου εύχονται καλό ταξίδι ή καλό δρόμο:

[10] Πάχνη: η πρωινή παγωμένη δροσιά: Έπεσε ~ πάνω στα φύλλα και στα χόρτα.